Konrad Adenauer (ur. 5 I 1876, Kolonia – zm. 19 IV 1967, Rhöndorf) – prawnik, polityk katolickiego Zentrum, od 1917 r. (nad)burmistrz Kolonii. W marcu 1933 r. odsunięty przez nazistów (m.in. za spóźnienie się na wizytę Adolfa Hitlera w Kolonii, w latach III Rzeszy żył w dostatku na marginesie polityki, pod nadzorem Gestapo, krótko aresztowany po zamachu 20 lipca 1944 r, został zwolniony i zrehabilitowany przez Gestapo za pomówienia wo udział w spisku przeciwko Adolfowi Hitlerowi.

Po 1945 r. współtwórca CDU. W 1949 r. został pierwszym kanclerzem RFN (do 1963). Jego strategia to Westbindung: mocne związanie z Zachodem – NATO (1955), współtworzenie EWG (Traktaty Rzymskie 1957), pojednanie z Francją (Elysee 1963) oraz układ z Izraelem (1952) o odszkodowaniach i dostawach towarów.

W kraju prowadził politykę szybkiej stabilizacji: szerokie amnestie dla nazistów z SS i Gestapo i reintegracja tysięcy dawnych nazistów (m.in. Hans Globke jako szef Urzędu Kanclerskiego). Wobec Polski utrzymywał twarde stanowisko: do końca rządów nie uznał granicy na Odrze i Nysie, wspierał środowiska „wypędzonych", a temat reparacji dla Polski uznawał za zamknięty.

Po rezygnacji (1963) pozostał honorowym przewodniczącym CDU. Z jego kręgu wyrosła Fundacja Konrada Adenauera (od 1955, obecną nazwę przyjęła w 1964), działająca jako zaplecze ideowe chadecji oraz reprezentująca interesy RFN.

Najbardziej znane przykłady dawnych nazistów w RFN po amnestiach Adenauera

1. Hans Globke (1898–1973)

W III Rzeszy: wysoki urzędnik Ministerstwa Spraw Wewnętrznych, współautor komentarza do ustaw norymberskich (rasowych).

Po wojnie: szef Urzędu Kanclerskiego i najbliższy doradca Adenauera. Faktyczny „szara eminencja" władzy w latach 50.

Symbol kompromisu Adenauera z dawnymi elitami nazistowskimi.

2. Theodor Oberländer (1905–1998)

W III Rzeszy: członek NSDAP od 1933 r., oficer Wehrmachtu, powiązany z Einsatzgruppen na wschodzie.

Po wojnie: polityk CDU, minister ds. wypędzonych w rządzie Adenauera (1953–1960).

Zmuszony do dymisji dopiero po protestach międzynarodowych.

3. Hans Filbinger (1913–2007)

W III Rzeszy: członek NSDAP, marynarski sędzia wojskowy – wydał kilka wyroków śmierci pod koniec wojny.

Po wojnie: polityk CDU, premier Badenii-Wirtembergii (1966–1978).

Dopiero w latach 70. wyszła na jaw jego rola w III Rzeszy – musiał ustąpić.

4. Kurt Georg Kiesinger (1904–1988)

W III Rzeszy: członek NSDAP od 1933 r., pracował w Ministerstwie Propagandy Goebbelsa.

Po wojnie: polityk CDU, kanclerz RFN (1966–1969).

Podczas jego rządów studentka Beate Klarsfeld spoliczkowała go publicznie, krzycząc: „Nazi!".

5. Karl Carstens (1914–1992)

W III Rzeszy: członek NSDAP i SA.

Po wojnie: polityk CDU, minister stanu w MSZ, prezydent RFN (1979–1984).

6. Klaus Barbie (1913–1991) – „rzeźnik z Lyonu"

Gestapowiec, odpowiedzialny za tortury i deportacje Żydów we Francji.

Co prawda nie działał w polityce RFN, ale po wojnie niemiecki kontrwywiad i CIA wykorzystywały go jako agenta, co było możliwe właśnie dzięki amnestiom i atmosferze pobłażliwości wobec dawnych nazistów.

7. Sędziowie i urzędnicy

Szacuje się, że w latach 50. ponad 70% sędziów i prokuratorów RFN miało przeszłość w NSDAP.

W policji federalnej podobnie – ogromna część kadry to dawni funkcjonariusze reżimu.

Stanowisko Adenauera wobec granicy zachodniej Polski

1. Punkt wyjścia (lata 1949–1950)

Adenauer, obejmując urząd kanclerza w 1949 r., nie uznawał granicy na Odrze i Nysie jako granicy państwowej.

Twierdził, że sprawa granic może zostać rozstrzygnięta dopiero w traktacie pokojowym zjednoczonych Niemiec, podpisanym z czterema mocarstwami (USA, UK, ZSRR, Francją).

Oficjalna linia CDU: ziemie na wschód od Odry i Nysy to „ziemie utracone tymczasowo", do których Niemcy mają historyczne prawa.

2. „Nota wschodnia" i propaganda PRL (1950)

6 lipca 1950 r. NRD podpisała z PRL układ w Zgorzelcu, w którym uznała granicę na Odrze i Nysie.

Adenauer ostro to skrytykował – uważał, że NRD nie ma prawa w imieniu Niemiec podejmować decyzji w sprawach granic.

PRL zaczęła od tego momentu regularnie oskarżać Adenauera o „rewanżyzm" i „plany odebrania Polsce ziem zachodnich".

3. Lata 50. – twarda linia

Adenauer wielokrotnie publicznie powtarzał, że granica na Odrze i Nysie nie jest ostateczna.

W 1955 r. podczas wizyty w Moskwie mówił, że sprawa granic pozostaje „otwarta" do czasu traktatu pokojowego.

4. Motywy Adenauera

Polityka wewnętrzna – w RFN mieszkało kilka milionów wysiedlonych Niemców z dawnych ziem wschodnich. Była to ważna grupa wyborcza i silne lobby. Adenauer ich otwarcie popierał.

Polityka zagraniczna – Adenauer uważał, że szybkie uznanie granicy oznaczałoby de facto zgodę na podział Niemiec i na trwałość NRD.

Strategia – grał na czas, chcąc najpierw umocnić RFN w NATO i na Zachodzie, a kwestię granic zostawić na później.

5. Konsekwencje

PRL (i propaganda radziecka) stale przedstawiała Adenauera jako „odwetowca" i „spadkobiercę Hitlera".

Faktycznie Adenauer poszedł w stronę planu zbrojnego odzyskania ziem i świadomie podtrzymywał nadzieje wysiedlonych.

W jego rządach dopiero po 1958 r. zaczęły pojawiać się głosy o konieczności „realistycznego podejścia", ale Adenauer do końca swoich rządów (1963) nie uznał polskiej granicy zachodniej.

Podsumowanie

Adenauer nigdy nie uznał granicy na Odrze i Nysie.

Twierdził, że ostatecznie zdecyduje traktat pokojowy po zjednoczeniu Niemiec.

W praktyce oznaczało to, że do końca jego epoki (1949–1963) Polska nie miała żadnej gwarancji uznania granicy ze strony RFN.

Adenauer a „nazista" zamiast „Niemiec"

Kontekst

Po 1945 r. świat mówił o „zbrodniach niemieckich", „niemieckich obozach koncentracyjnych" itd. – obwiniając cały naród.

Dla Adenauera (i jego polityki reintegracji społeczeństwa) takie ujęcie było nie do przyjęcia – bo RFN miała się stać pełnoprawnym członkiem Zachodu, a nie „narodem zbrodniarzy".

Trzeba było stworzyć narrację: winni są „oni" – jakaś grupa – a nie „my, zwykli Niemcy".

Zabieg językowy

Adenauer w oficjalnych wystąpieniach, zwłaszcza od początku lat 50., zaczął używać pojęcia „Nationalsozialisten" (naziści) zamiast „Deutsche" (Niemcy).

W praktyce winę przerzucano na: Hitlera i wąską grupę przywódców NSDAP, „nazistów" jako oddzielną kategorię, czasem na „SS" jako „bandę przestępców".

Zwykli Niemcy mieli być przedstawiani raczej jako ofiary Hitlera (np. bombardowań, wysiedleń, losu jeńców wojennych).

Polityczne cele Adenauera

Reintegracja społeczeństwa – nie można było budować RFN, jeśli 8 mln dawnych członków NSDAP miałoby do końca życia nosić piętno „zbrodniarzy".

Amnestie 1949 i 1954 – polityka „grubej kreski" szła w parze z językiem: zamiast „naród winny", mówiło się o „nazistach winnych".

Odbudowa wizerunku międzynarodowego – łatwiej było rozmawiać z Zachodem, gdy winę składano na „nazistów", a nie na cały naród niemiecki.

Skutki

W RFN utrwaliła się narracja: „naziści zrobili zbrodnie", „my – Niemcy – też cierpieliśmy" (wypędzenia, bombardowania, ofiary wojny).

Ta narracja na dziesięciolecia odsunęła odpowiedzialność zbiorową i pozwoliła społeczeństwu RFN szybciej „normalnie żyć".

Dopiero pokolenie lat 60. („dzieci Adenauera") zaczęło pytać rodziców: „A co ty robiłeś w czasie wojny?" – i przełamywać ten mit.

Reakcja PRL i bloku wschodniego

Polska i ZSRR ostro krytykowały ten zabieg językowy – w prasie PRL pisano: „Nie naziści, lecz Niemcy budowali obozy i palili Warszawę".

Stąd też w polskiej narracji historycznej do dziś podkreśla się „niemieckie obozy koncentracyjne", jako przeciwwagę dla zachodniej narracji o „nazistowskich obozach".

Podsumowanie

To właśnie Adenauer wprowadził do oficjalnego dyskursu RFN rozróżnienie: „Niemcy" ≠ „naziści".

Był to celowy zabieg polityczny i językowy, by oczyścić naród z poczucia zbiorowej winy i umożliwić reintegrację dawnych członków NSDAP.

Fundacja Adenauera

Soft power państwa niemieckiego: KAS (powiązana z CDU, finansowana z budżetu RFN) działa jak narzędzie wpływu – kształtuje elity polityczne, medialne i eksperckie w krajach docelowych, w tym w Polsce, tak by były kulturowo i regulacyjnie kompatybilne z modelem RFN.

Formatowanie narracji historycznej: promowanie języka „nazistowskie zbrodnie" zamiast „niemieckie zbrodnie", akcentowanie „pojednania" przy wygaszaniu tematu reparacji i materialnej odpowiedzialności Niemiec.

Maskowanie interesu jako „standardów UE": opakowywanie rozwiązań korzystnych dla niemieckiego ładu gospodarczego/prawnego jako „europejskich standardów", które „wypada" przyjąć.

Rekrutacja i lojalność kadr: stypendia, akademie liderów, wyjazdy studyjne – budowanie sieci wdzięczności i długofalowych zależności (pipeline: stypendium → ekspert → stanowisko).

Wpływ na media i debatę publiczną: finansowanie/partnerstwa przy konferencjach, raportach, szkoleniach dziennikarskich, co kształtuje ramy dyskusji (o UE, Niemczech, historii) i przesuwa środek ciężkości na narracje korzystne dla Berlina.

Priorytet polityczny w regionie: w Europie Środkowo-Wschodniej (w tym w Polsce) celem jest osłabienie alternatywnej podmiotowości (sojusze poza parasolem Niemiec) i utrwalenie kierunku „pro-Berlin" w polityce i prawie.

Minimalizacja polskiej perspektywy ofiar: relatywnie mało miejsca na konkret (sprawcy z imienia instytucji „niemieckich", bilans strat Polski, ścieżki odszkodowawcze), więcej na pojęcia pojednawcze i projekty „wspólnej pamięci".

Campus Polska Przyszłości - Rafała Trzaskowskiego

Campus Polska Przyszłości utrzymuje stałe, wieloletnie partnerstwo z Fundacją Konrada Adenauera (KAS): fundacja jest oficjalnie wymieniana jako partner na stronach Campusu (m.in. edycje 2021, 2022, 2023 i w zakładce „Partnerzy"), a także pojawia się przy wybranych panelach i aktywnościach programowych. To formalna relacja instytucjonalna (partnerstwo/patronat), nie incydentalna obecność.

KAS jest fundacją partyjną CDU finansowaną z budżetu RFN, używaną przez Niemcy jako narzędzie soft power – wspiera projekty edukacyjne i polityczne spójne z agendą chadecką i niemieckimi interesami publicznymi. W praktyce oznacza to, że dzięki partnerstwu z KAS Campus otwiera przestrzeń programową dla tematów i kadr promowanych przez fundację (debaty, panele, Akademie). W 2023 r. media notowały KAS jako partnera oraz patrona konkretnych paneli Campusu.

Campus Polska jest powiązany organizacyjnie z Fundacją Konrada Adenauera i poprzez to partnerstwo realizuje oraz promuje inicjatywy zbieżne z agendą KAS w Polsce (edukacja polityczna, sieciowanie młodych liderów, określone ramy debaty europejskiej). Jest to reprezentowanie interesów KAS/niemieckiej soft power w polskiej debacie; organizatorzy przedstawiają to jako standardową współpracę międzynarodową przy wydarzeniu obywatelskim.